Íslensk verk um sól og mána, göngu þeirra á hvelfingunni og myrkvasögu – Drög að heimildaskrá

Posted on: 28. júní, 2026 by Einar H. Guðmundsson

Lesendur eru vinsamlegast beðnir um að láta mig vita ef þeir telja að einhverja höfunda vanti í skrá þessa.

.

Landnáms- og söguöld

Þorsteinn surtur Hallsteinsson

Sjá einnig:

.

Kaþólskar miðaldir

Miðnætti á sumarsólstöðum norðanlands. Ljósmynd: Hafsteinn Róbertsson.

Stjörnu-Oddi Helgason vinnumaður

Mælingum Odda á göngu sólar er lýst í Stjǫrnu-Odda tölu. Hana er að finna í handritinu Rím I, § 61-§ 64, en lesa má prentaða útgáfu, bæði í Rímbeglu (1780), bls. 90- 96 og Alfræði íslenzkri II (1914-1916), bls. 48-52. Sjá einnig í þessu sambandi bloggfærsluna,

og eftirfarandi verk:

Einnig:

.

Frá siðaskiptum til upplýsingarinnar

Teikning úr Þórðarrími frá 1692 (bls. 110) sem á að útskýra kvartilaskipti tunglsins og mismunandi afstöðu þess til jarðar og sólar.

Í bloggfærslunni

er meðal annars fjallað um eftirfarandi ritsmíðar:

Myrkvaspár í almanaki Gísla Einarssonar. Þetta ár urðu tveir tunglmyrkvar og einnig tveir sólmyrkvar (þeir sáust ekki frá Danmörku). Þess má geta að Gísli átti eintak af Snúningum himinhvelanna (1543) eftir Kóperníkus og hefur sennilega haft aðgang að Töflum Rúdólfs (1627) eftir Kepler, sem byggðar eru á mælingum Tychos Brahe. Ekki er ólíklegt að hann hafi notað aðferðir Longomontanusar í Astronomia Danica (1622) við útreikninga á myrkvum.

Þessu til viðbótar má nefna dispútatíuna,

Verkið fjallar um guðfræðilegt efni úr Gamla testamentinu, nefnilega hvort sólin hafi færst aftur á bak (38. kafli Jesaja, 8. vers) eða staðið kyrr (10. kafli Jósúabókar, 13 vers). Þetta er viðfangsefni sem hefur verið til umræðu meðal fræðimanna öldum saman. Í riti sínu færir Þorleifur rök fyrir því að sólin hafi staðið kyrr og að um kraftaverk hafi verið að ræða.

Dispútatía Þorleifs er höfð með í þessari upptalningu vegna þess að efni hennar tengist nýlegum rannsóknum á  hringmyrkva á sólu, hinn 30. október árið 1207 f.Kr:

Jósúa biður Jehóva um að láta sólina standa kyrra. Mynd úr fréttaskýringargreininni Oldest Recorded Solar Eclipse Helps Date Egyptian Pharaohs frá 2017.

.

Upplýsingartíminn og nítjánda öldin

Sól upplýsingarinnar skín á mannheima. Á borðanum stendur Lucem post nubila reddit (eftir skýin kemur ljósið á ný) og með skýjum er sennilega verið að vísa til „hinna myrku miðalda“. Myndin er úr bókinni Vernünfftige Gedancken von Gott, der Welt und der Seele des Menschen, auch allen Dingen überhaupt eftir heimspekinginn Christian Wolff. Verkið kom upphaflega út í Halle árið 1720 en myndin er tekin úr útgáfu frá 1747.

Eyjólfur Jónsson stjörnumeistari

Því miður hafa ekki varðveist neinar ritsmíðar eftir Eyjólf um stjörnufræði, en hans er þó víða getið. Meðal annars vann hann að sólarrannsóknum í Sívalaturni á seinni hluta sjöunda áratugs átjándu aldar:  

Myndrænar upplýsingar um deildarmyrkvann 4. júní 1769 (rúm 40%) í Kaupmannahöfn, skömmu eftir að Venus hafði gengið fyrir sólina. Í bláa sporbaugnum vinstra megin má sjá upphaf myrkvans, sem Eyjólfur Jónsson mældi. Í fjólubláa sporbaugnum hægra megin er sýnd mæling prófessors Christians Horrebow á lokum myrkvans. Til samanburðar er svo sýnt, hvar þvergöngu Venusar lauk fimm tímum fyrr (rauði hringurinn). Þarna má einnig sjá fjölda sólbletta. Myndin er úr meistararitgerð C.S. Jörgensens (bls. 95).

Rasmus Lievog stjörnumeistari

Lievog var norskur en bjó og starfaði á Íslandi í aldarfjórðung (1779-1805) og er því talinn með hér. Sjá eftirfarandi bloggfærslur um hann og verk hans:

Tvær síður úr stjarnmælingabók Rasmusar Lievogs stjörnumeistara frá vorinu 1791. Teikningin efst til hægri sýnir hringmyrkva á sólu, sem stjörnumeistarinn fylgdist með frá Lambhúsastöðinni 3. apríl það ár. Þar fyrir neðan er mynd af stöðu sólbletta skömmu fyrir myrkvann. Teikningarnar til vinstri sýna sólblettina daginn áður, eins og þeir birtust í tveimur mismunandi sjónaukum. Myndin er úr greininni Rasmus Lievog og stjörnuathuganirnar í Lambhúsum, frá 2018.

Magnús Stephensen dómstjóri

Eftir hann liggja tvær greinar um stjörnufræði:

Mynd úr bókinni Entretiens sur la pluralité des mondes (1686) eftir B. de Fontenelle lýsir fræðsluhugsjónum upplýsingarinnar á táknrænan hátt. Sem kunnugt er, var Magnús Stephensen einn fremsti fulltrúi þeirrar stefnu hér á landi

Sjá einnig:

Tvö mikilvæg verk frá upplýsingartímanum á Íslandi

Björn Gunnlaugsson spekingur

Björn tók saman tvo leiðarvísa um göngu tungls og sólar, sem hann ætlaði íslenskri alþýðu:

Sjá einnig:

Fyrsta Íslandsalmanakið

Útgáfa hins árlega Íslandsalmanaks (síðar Almanaks Háskólans) hófst árið 1837. Danskir stjörnufræðingar reiknuðu það í fyrstu, eða allt til ársins1922, þegar íslenskir raunvísindamenn tóku við. Sjá nánar í lok þessarar færslu.

Forsíða fyrsta almanaksins.

Jónas Hallgrímsson skáld og náttúrufræðingur

Merkar þýðingar þjóðskáldsins:

Sólmyrkvi. Skýringarmyndir úr Stjörnufræði Ursins. Athugið að myndirnar eru aftast í bókinni, en umfjöllunina er að finna í Fjórðu grein, bls. 43-55.
Málverk J.C. Schoellers af almyrkvanum 8. júli 1842 í Vínarborg. Mynd: Wikipedia.

Nokkur athyglisverð verk frá seinni hluta nítjánu aldar

Kvartilaskipti tunglsins. Mynd úr Stjörnufræði Björns Jenssonar frá 1889, bls. 41.

.

Tuttugasta öldin og sú tuttugusta og fyrsta

Ýmislegt frá fyrri hluta tuttugustu aldar

Myndin er hluti af mun stærra myrkvakorti á vefsíðunni EclipseWise.com. Hún sýnir sólmyrkvan 17. júní 1909 á Íslandi. Þar varð deildarmyrkvi, sem ekki væri í frásögur færandi ef ekki væri fyrir þessa skemmtilegu frásögn í Vestra hinn 19. júní 1909: Sólmyrkvinn 17. júní.

Teikningin á að sýna tunglið í jarðskini. Bjarti hnötturinmn á myndinni er jörðin séð frá tunglinu. Úr bókinni Á öðrum hnöttum: Getgátur og vissa, frá 1915 (bls. 9) eftir  Sigurð Þórólfsson blaðamann og skólastjóra.

Teikning af sólmyrkvanum 29. júní 1927. Hún er úr greininni Sólmyrkvinn eftir Ásgeir Magnússon kennara og fréttastjóra frá 1927, bls. 341. Hér á landi varð deildarmyrkvi (sjá einnig hér). Í Svíþjóð og Noregi varð myrkvinn mun viðameiri, eins og lesa má um í Íslandi og grein K. Lundmarks frá 1927: Den totale solförmörkelsen den 29 juni 1927.

Teikningin sýnir sólbaugin, þ.e. braut sólar á himinkúlunni á einu stjörnuári. Myndin er á bls. 101 í  stjörnufræðikaflanum í bók Sigurkarls Stefánssonar stærðfræðings frá 1946, Stærðfræði handa máladeild menntaskólanna.

Þorkell Þorkelsson eðlisfræðingur

Á tímabilinu 1923 til 1951 reiknaði Þorkell Íslandsalmanakið ásamt Ólafi Daníelssyni. Auk þess skrifaði hann ýmislegt um íslenskt tímatal og myrkvasögu:

Sjá einnig

Steinþór Sigurðsson stjörnufræðingur

Á námsárum sínum í Kaupmannahöfn lagði Steinþór meðal annars stund á flókna reikninga í aflfræði himintungla:

Snertibraut (= tímabundinn Keplerssporbaugur) smástirnisins Akkillesar í byrjun janúar 1929. Úr grein Steinþórs frá 1933, bls. 292. Grunnstærðir brautarinnar í fremri dálknum eru miðaðar við stöðu vorpunkts í upphafi ársins 1925. Í aftari dálknum er a hálfur langás sporbaugsins, μ er meðaltalið af eiginhreyfingu Akkillesar í bogasekúndum á sólarhring og φ er hornið á milli skammáss brautarinnar og línu, sem tengir annan endapunkt hans við stöðu sólar í brennipunkti. Miðskekkja sporbaugsins er svo gefin með jöfnunni e = sinφ = 0,15.  Vegna truflana frá öðrum hnöttum, einkum Júpíter og Satúrnusi og eins vegna pólveltu og pólriðu jarðarinnar, breytast þessar stærðir lítillega með tíma. Hér eru þær miðaðar við stöðuna eins og hún var í ársbyrjun 1925.  –  Nýjustu tölur má hins vegar finna hér og einnig mynd af snertibrautinni eins og hún er í dag.

Sjá einnig

Trausti Einarsson stjarn- og jarðeðlisfræðingur

Úr grein Trausta (1934b) bls. 39.

Spá þeirra Trausta og Leifs Ásgeirssonar stærðfræðings um slóð almyrkvans 30. júní 1954, eins og hún birtist í Almanaki um árið 1954. Þorsteinn Sæmundsson sagði síðar um þessa mynd: „Það er umhugsunarefni hvílíkt verk það hefur verið fyrir þá að reikna út feril myrkvans án þess að hafa reiknivél af nokkru tagi.“

Fylgst var með sólmyrkvanum 30. júní 1954 um allt land.

Þessar raðmyndir af almyrkvanum ásamt textanum birtist á forsíðu Morgunblaðsins 1. júlí 1954. Athugið að atburðarásin er frá vinstri til hægri.

Sjá einnig

Þorsteinn Sæmndsson stjörnufræðingur

Þorsteinn skrifaði fjölda verka um stjörnufræði, eins og sjá má á viðamikilli ritskrá hans. Þar má meðal annars nálgast margar greinar með því að smella á bláu slóðirnar. Hér eru nokkur sýnishorn: 

Myndin sýnir Þorstein (lengst til hægri) í hópi bandarískra áhugamanna um sólmyrkva í flugferð yfir hafið milli Íslands og Grænlands. Hann skipulagði ferðina til að geta fylgst með sólmyrkvanum 3. október 1986.. Ragnar Axelsson tók myndina. Sjá nánar í ofannefndum greinum Þorsteins frá 1986 og 2021.

Sólmyrkvinn 3. október 1986: „Þessa mynd tók Ragnar Axelsson þegar myrkvinn var mestur. Hún sýnir vel „demantshringinn“ sem svo er kallaður með perlum Bailys. Rauði liturinn stafar frá lithvolfi sólar, en kórónan er of dauf til að sjást. Myndin er tekin með 300 mm linsu á Kodacolor 100 filmu. Ragnar tók myndir með 5 sekúndna millibili.“ Mynd og texti úr grein Þorsteins Sæmundssonar um myrkvann frá 2021.

Sjá einnig

Einar H. Guðmundsson stjarneðlisfræðingur

Þessi fræga mynd birtist fyrst í tímaritinuThe Illustrated London News, hinn 22. nóvember 1919. Hún gefur dágóða lýsingu á því helsta, sem tengist sólmyrkvamælingunum 29. maí sama ár. Grunnmyndin sýnir sjónaukana í Sobral (í kofanum neðst til vinstri) og hvernig þyngd sólar sveigir ljósgeisla frá fjarlægri stjörnu. Efst til hægri má sjá hvernig sveigjuhornið er mælt. Fyrir miðju er kort af braut almyrkvans. Þar fyrir neðan er ljósmynd af kórónu sólar. Sjá nánar í greininni Sólmyrkvinn sem skaut Einstein upp á stjörnuhimininn frá 2015.

Þórður Arason jarðeðlisfræðingur

Í grein Þórðar frá 2026, bls. 36-43, er ákaflega fróðleg umfjöllun um almyrkvann sem gekk yfir norðausturland 28. júlí 1851 (sjá einnig bls. 67 í grein Þórðar frá 2025) og virðist að mestu „hafa gleymst“ hér á landi. Eins og fram kemur hjá Þórði er myrkvinn á margan hátt athygilsverður. Hann er til dæmis síðasti almyrkvi sem sést hefur í Danmörku og sá fyrsti sem náðist á ljósmynd:

Ljósmynd J.J. Berkowski af almyrkvanum 28. Júlí 1851. Frekari fróðleik um myrkvann sjálfan má finna hér: G.B. Airy og fl., 1852: The Observations of the Total Solar Eclipse of July 28, 1851.

Snævarr Guðmundsson jöklafræðingur

Snævarr er forstöðumaður Náttúrustofu Suðausturlands á Höfn í Hornafirði. Eins og flestum mun kunnugt er hann einnig fremsti áhugastjörnufræðingur landsins og notast við eigin stjörnuathugunarstöð, Stjörnustöðina í Nesjum, í rannsóknum sínum á stjarnfræðilegum fyrirbærum. Segja má að afköst hans á því sviði séu undraverð, einkum þegar haft er í huga að auk stjarnmælinga er hann á kafi í jöklarannsóknum. Hann var kjörinn heiðursfélagi í Alþjóðasambandi stjarnvísindamanna á alsherjarþingi þess árið 2024 fyrir störf á sviði stjarnvísinda. Hann er að auki góður ljósmyndari og hefur vefsíða Almanaks Háskóla Íslands oft notið góðs af þeim hæfileikum hans. 

Snævarr við sína uppáhaldsiðju.

Inni í stjörnustöðinni í Nesjum. Sjá nánar hér.

Mynd Snævarrs af tunglmyrkvanum 19. nóvember 2021.

Tunglið myrkvar Venus. Stutt myndband. Snævarr tók myndirnar milli kl. 08:30 – 09:30, 9. nóvember 2023.

Tímaröð mynda af almyrkva á sólu sem Snævarr tók í í Antalya í Tyrklandi hinn 29. mars árið 2006. Athugið að atburðarásin er frá hægri til vinstri.

Helstu rannsóknarverkefnum Snævarrs er lýst á vefsíðu hans um eigin athuganir. Þau viðfangsefni sem einkum snerta umfjöllunarefni þessarar færslu má auðveldlega fella undir myrkvarannsóknir í víðum skilningi. Þar er annars vegar um að ræða mælingar Snævarrs á myrkvastjörnum og hins vegar á fjarreikistjörnum.

Þeim sem vilja kynna sér verk Snævarrs nánar er bent á ritaskrá hans.   Einnig er ástæða til að vekja athygli á þremur vönduðum alþýðuritum um stjarnvísindi sem hann hefur sent frá sér:  

Vilhelm S. Sigmundsson stjarneðlisfræðingur

  • Vilhelm Sigmundsson, 2007: Nútíma stjörnufræði. Önnur útgáfa 2010.
  • M. Rees og fl. (ritstjórar), 2010: Alheimurinn. Þýðandi Karl Emil Gunnarsson. Faglegur yfirlestur: Vilhelm S. Sigmundsson.

Sævar Helgi Bragason jarðfræðingur

Eins og flestum mun kunnugt er Stjörnu-Sævar hin eini og sanni „Herra stjörnufræði“  í hugum Íslendinga, og hefur verið um margra ára skeið. Hann er tíður gestur í fjölmiðlum, auk þess sem hann flytur almenna fyrirlestara um stjörnufræði, kynnir hana með heimsóknum í skóla og á aðra vinnustaði, heldur úti vandaðri vefsíðu um stjörnufræði sem og sérstakri síðu um sólmyrkvann í ágúst 2026. Þá hefur hann gefið út margar bækur til að örva vísindalæsi, núna síðast bók um sólmyrkva. Áður hafði hann gefið út bókina Sjörnuskoðun fyrir alla fjölskylduna (2016). Er þá ekki allt talið. Þegar þetta er skrifað vinnur hann ötullega að því að búa landsmenn, sem og aðra, undir almyrkvann 12. ágúst 2026.

Beðið eftir almyrkvanum.

Sævar Helgi meðal fróðleiksfúsra nemenda.

.

Reiknimeistarar Íslandsalmanaksins

1837-1856:C.F.R. Olufsen stjörnufræðingur
1857:P. Pedersen stjörnufræðingur
1858-1888:H.C.F.C. Schjellerup stjörnufræðingur
1889-1913:C.F. Pechüle stjörnufræðingur
1914-1922:Elis Strömgren stjörnufræðingur
1923-1951:Ólafur Daníelsson stærðfræðingur og Þorkell Þorkelsson eðlisfræðingur
1952-1955:Leifur Ásgeirsson stærðfræðingur og Trausti Einarsson stjarneðlisfræðingur
1956:Bjarni Jónsson stærðfræðingur og Trausti Einarsson stjarneðlisfræðingur
1957:Trausti Einarsson stjarneðlisfræðingur og Guðmundur Arnlaugsson stærðfræðingur
1958-1963:Trausti Einarsson stjarneðlisfræðingur og Leifur Ásgeirsson stærðfræðingur
1964-1969:Trausti Einarsson stjarneðlisfræðingur og Þorsteinn Sæmundsson stjörnufræðingur
1970-2011:Þorsteinn Sæmundsson stjörnufræðingur
2012-2023:Þorsteinn Sæmundsson stjörnufræðingur og Gunnlaugur Björnsson stjarneðlisfræðingur
2024- :Gunnlaugur Björnsson stjarneðlisfræðingur
  

Sjá einnig eftirfarandi heimildir:

.

*

.

Málverk af almyrkvanum 1851 eftir sænska listamanninn Bengt Nordenberg.

Sjá einnig eftirfarandi bloggfærslu:

Til baka á aðalsíðu: raunsaga.is

This entry was posted in Átjánda öldin, Eðlisfræði, Miðaldir, Nítjánda öldin, Sautjánda öldin, Sextánda öldin, Stærðfræði, Stjörnufræði, Tuttugasta og fyrsta öldin, Tuttugasta öldin. Bookmark the permalink.